خودتنظیمی اتیسم
راهبردهای خودتنظیمی برای کودکان اتیستیک
مهارت‌های خودتنظیمی به کودکان کمک می‌کنند احساسات، توجه و تجربه‌های حسی خود را مدیریت کنند تا بتوانند در فعالیت‌های روزمره با آرامش و راحتی بیشتری شرکت کنند.
۱. حمایت‌های حسی
کمک به سیستم عصبی برای احساس آرامش و تعادل بیشتر
فعالیت‌های فشار عمیق (Deep Pressure)
پتوی سنگین (در صورت مناسب بودن)
خمیر پاتی
تاب خوردن یا حرکت آرام گهواره‌ای
فعالیت‌های سنگین مانند هل دادن، کشیدن، حمل کردن یا بلند کردن اشیای نسبتاً سنگین
بسیاری از کودکان اتیستیک نسبت به صدا، لمس یا حرکت حساس هستند. این فعالیت‌ها به مغز کمک می‌کنند اطلاعات حسی را بهتر پردازش کند و اضطراب کاهش یابد.
۲. تنفس و آرام‌سازی
کمک به آرامش و تعادل هیجانی
تنفس حبابی (Bubble Breathing)
تنفس با فرفره (Pinwheel Breathing)
«گل را بو کن، شمع را فوت کن.»
تنفس هدایت‌شده یا موسیقی آرام‌بخش
این تمرین‌ها باعث کاهش ضربان قلب، کاهش استرس و کنترل بهتر هیجان‌ها می‌شوند.
۳. آگاهی هیجانی
شناخت، بیان و مدیریت احساسات
جدول احساسات
نام بردن احساسات
داشتن فضای آرام‌سازی
تمرین جمله‌های مقابله‌ای مفید
نمونه جمله‌ها:
«من به یک استراحت نیاز دارم.»
«می‌توانی به من کمک کنی؟»
کودک یاد می‌گیرد قبل از اینکه دچار بحران شود، احساس خود را تشخیص دهد و درخواست کمک کند.
۴. استراحت‌های حرکتی
راه رفتن مانند حیوانات
مسیر مانع‌دار
یوگای مناسب کودکان
حرکات کششی آرام
گاهی مشکل کودک بی‌قراری یا کمبود حرکت است. چند دقیقه فعالیت بدنی می‌تواند تمرکز را بهتر کند.
۵. حمایت‌های دیداری
ایجاد پیش‌بینی‌پذیری و کاهش استرس
برنامه تصویری روزانه
تخته «اول... سپس...»
کارت‌های سادهٔ برنامه‌های روزمره
توالی تصویری برای آرام شدن
بسیاری از کودکان اتیستیک اطلاعات تصویری را بهتر از توضیح شفاهی درک می‌کنند.
مثال:
اول: تکلیف
بعد: بازی
۶. توجه و مهارت‌های حرکتی ظریف
تقویت تمرکز از طریق بازی‌های هدفمند
پازل
لگو یا بلوک‌سازی
بازی‌های دسته‌بندی
نخ کردن مهره‌ها
رنگ‌آمیزی یا نقاشی
این فعالیت‌ها هم تمرکز را افزایش می‌دهند و هم هماهنگی چشم و دست را تقویت می‌کنند.
۷. ایده‌های ذهن‌آگاهی
تقویت توجه به لحظه حال
گوش دادن به صداهای محیط
بطری حسی (آب و روغن)
تماشای نشستن اکلیل‌ها
تمرین کوتاه ذهن‌آگاهی هدایت‌شده
هدف این تمرین‌ها کاهش اضطراب و افزایش توجه به زمان حال است.
۸. بازی‌های خودتنظیمی
تمرین خودکنترلی همراه با بازی
چراغ قرمز، چراغ سبز
بازی «سایمون می‌گوید»
رقص یخ‌زده (Freeze Dance)
تقلید از رهبر (Copy the Leader)
کودک از طریق بازی یاد می‌گیرد منتظر بماند، دستورها را دنبال کند و تکانه‌های خود را کنترل کند.
نکات مهم:
این راهبردها را زمانی آموزش دهید که کودک آرام است.
توجه کنید کدام فعالیت‌ها کودک را آرام یا برعکس، تحریک می‌کنند.
برنامه‌های روزانه را قابل پیش‌بینی و ثابت نگه دارید.
تا حد امکان به کودک حق انتخاب بدهید.
با درمانگران و مراقبان همکاری کنید.
به خاطر داشته باشید هر کودک اتیستیک منحصر به فرد است.
راهبردی که امروز مؤثر است، ممکن است در آینده تغییر کند.
پیشرفت کودک را جشن بگیرید، انعطاف‌پذیر باشید و تمرکزتان بر این باشد که کودک احساس امنیت، درک شدن و حمایت شدن داشته باشد.
این فعالیت‌ها ابزارهای حمایتی هستند، نه درمانی که برای همه یکسان باشد. مؤثرترین راهبردهای خودتنظیمی باید متناسب با موارد زیر برای هر کودک تنظیم شوند:
ویژگی‌های حسی او
سطح رشد
نیازها و ترجیحات شخصی
کیمیا طاهری - کارشناس ارشد کاردرمانی